جوش صورت؛ انواع، علل و درمان‌های موثر

جوش صورت به عنوان یک اختلال شایع در بین جوانان و نوجوانان امروزه به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های افراد به ویژه بانوان تبدیل شده است. این اختلال می‌تواند به دلیل مشکلات پوستی یا تغییرات هورمونی رخ داده و نگرانی‌هایی را به دنبال داشته باشد.

جوش صورت چیست؟

جوش صورت نوعی اختلال پوستی بوده که در نتیجه‌ی مسدود شدن منافذ فولیکول مو در اثر تجمع چربی و سلول‌های مرده ایجاد می‌شود. این جوش‌ها میتوانند در قسمت‌های مختلف بدن از جمله صورت، پشت، سینه، شانه‌ها، گردن و… ایجاد شوند.

تفاوت جوش صورت با آکنه چیست؟

در مکالمات محاوره‌ای، اغلب این دو واژه به جای یکدیگر به کار می‌روند؛ با این حال این واژه متفاوت بوده و کاربرد مختلفی دارند.

آکنه دسته‌ای از ضایعات پوستی بوده که معمولا زخم و التهاب را به دنبال دارد. این ضایعات انواع گوناگونی مانند papules، pustules، nodules، cysts و… داشته که در ادامه‌ی این مقاله به بررسی هر یک می‌پردازیم. در حالی که جوش صورت به نوع خاصی از آکنه گفته می‌شود که در اثر تجمع چربی و سلول‌های مرده شکل می‌گیرند. به طور خلاصه آکنه یک اصطلاح کلی‌تر برای ضایعات پوستی تلقی شده و جوش صورت زیر مجموعه‌ای از آن به شمار می‌رود.

انواع جوش صورت:

جوش‌های صورت بر اساس نوع ضایعات و شدت دسته‌بندی می‌شوند؛ از مهم‌ترین انواع جوش‌ها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:

1. ضایعات غیرالتهابی (Non-inflammatory Lesions):

• جوش‌های سرسفید (Whiteheads): این نوع ضایعات در اثر مسدود شدن منافذ فولیکولی مو با چربی و سلول‌های مرده ایجاد شده و باعث شکل‌گیری یک برآمدگی سفید در زیر پوست می‌شوند. دارای یک دهانه باریک یا بسته هستند، مواد مسدود شده را زیر پوست به دام می‌اندازند و در نتیجه یک برآمدگی کوچک ایجاد می‌کنند از این رو با نام closed comedones نیز شناخته می‌شوند.

• جوش‌های سرسیاه (Blackheads): این نوع از ضایعات نیز مشابه جوش‌های سر سفید از اثر تجمع چربی و سلول‌های مرده ایجاد می‌شوند. تنها تفاوت این نوع از جوش‌ها در اندازه‌ی منافذ می‌باشد. بزرگتر بودن منافذ این نوع ضایعات، به اکسیژن هوا اجازه عبور داده و باعث اکسسید شدن تجمعات می‌شود که سیاه شدن این مواد در زیر پوست را به دنبال دارد. بزرگ بودن منفذ در این نوع از ضایعات باعث شده که با نام open comedones هم شناخته شوند.

2.ضایعات التهابی (Inflammatory Lesions):

• جوش‌های سفت‌دانه (papules): این نوع ضایعات به صورت برآمدگی‌های کوچک و سفید به رنگ قرمز یا صورتی بروز پیدا می‌کنند. فاقد تجمعات چرکی بوده که آن‌ها را از pustules متمایز می‌کند.

• جوش‌های چرکی (pustules): این دسته از ضایعات به صورت پاپول‌های پر از چرکِ قرمز رنگ، با مرکز سفید یا زرد دیده می‌شوند. جوش‌های چرکی نوعی آکنه است و می تواند در هر جایی از بدن ایجاد شود، اما بیشتر در صورت، پشت و شانه ها دیده می‌شود.

• نودول‌ها (nodules): این نوع از آکنه به شکل ضایعات بزرگ، دردناک و عمقی ظاهر شده و اغلب با التهاب و عفونت همراه می‌باشد. نودول‌ها معمولا از سایر ضایعات پوستی شدید تر بوده، تا مدت‌ها باقی می‌مانند و اغلب جای زخم باقی می‌گذارند. این ضایعات برخلاف pustules فاقد چرک و برآمدگی پوستی بوده و اغلب سر مشخصی ندارند. برای درمان معمولا آنتی‌بیوتیک و در موارد شدیدتر درمان‌های تخصصی صورت می‌گیرد. این نوع آکنه در بخش‌های عمقی‌تر پوست واقع شده و به عنوان جوش زیرپوستی نیز نامیده می‌شود.

• کیست‌ها (cysts): این نوع از ضایعات شدیدترین شکل آکنه بوده و معمولا زخم پوستی به دنبال دارند. برخلاف نودول‌ها دارای ضایعات چرکی بوده، حالت نرمی داشته و قابل لمس هستند. معمولا در عمق پوست ظاهر می‌شوند و طول درمان زیادی دارند.

شدت ضایعات پوستی بر چه اساس تعیین می‌شود؟

بسته به نوع ضایعه، تعداد، محل، التهاب و… ضایعات در دسته‎های مختلفی قرار می‌گیرند. معمولا مختصصین پوست از انواع مختلفی از سیستم‌های درجه بندی (Grading systems for acne) استفاده می‌کنند که در ذیل یکی از مهم‌ترین این درجه‌بندی‌ها ذکر شده است؛

The Investigator’s Global Assessment:

این سیستم یکی از ساده‌ترین انواع سیستم‌‌های درجه‌بندی ضایعات پوستی به شمار می‌رود و بر اساس شدت و نوع آکنه آن‌ها در 4 گرید قرار می‌دهد.

Grade 0: در این درجه فرد از پوستی شفاف و فاقد هر گونه لک و آکنه برخوردار است.

Grade 1: در این درجه تعداد کمی از ضایعات غیر التهابی و حدودا یک آکنه‌ی التهابی مثل pustules یا papule دیده می‌شوند.

Grade 2: این درجه از شدت خفیفی برخوردار بوده و شامل تعدادی ضایعات غیر التهابی و اندکی ضایعات التهابی می‌باشد.

Grade 3: در این درجه فرد از شدت شدید ضایعات پوستی رنج برده و شامل تعداد زیادی ضایعات التهابی و غیر التهابی از جمله کیست و نودول و پوست خود می‌باشد.

این سیستم‌های درجه‌بندی به درماتولوژیست‌ها کمک می‌کند تا با بررسی شدت آکنه‌ها و ضایعات، بهترین گزینه‌ی درمانی برای فرد را تجویز کنند.

مهم‌ترین علل ایجاد آکنه و جوش پوستی چیست؟

شناخت علت و منشاء ایجاد ضایعات پوستی برای رفع مشکل و تجویز مناسب بسیار حائز اهمیت است. شرایط محیطی، ژنتیک، مصرف دارو و رژیم غذایی از مهم‌ترین فاکتورهای موثر بر ایجاد آکنه و حوش پوستی به شمار می‌روند که در ادامه به توضیح هر یک می‌پردازیم.

تغییرات هورمونی:

یکی از شایع‌ترین علل ایجاد جوش و آکنه تغییرات در سطح هورمون‌های فرد در اثر بلوغ، قاعدگی، حاملگی و برخی از بیماری‌های هورمونی مثل سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (Polycystic Ovary Syndrome) می‌باشد.

در دوران بلوغ (puberty) و در اثر افزایش هورمون اندورژن، غدد چربی پوست تحریک شده و به تولید مقادیر بیشتری از چربی پوست (sebum) می‌پردازند. این افزایش چربی باعث انسداد منافذ پوستی شده و آکنه و جوش را به دنبال دارد.

در چرخه‌ی قاعدگی (Menstrual Cycle) نیز به دلیل نوسانات هورمونی و افزایش ناگهانی پروژسترون، غدد پوستی تحریک شده و در اثر تجمع چربی، آکنه ایجاد می‌شود.از مهم‌ترین بیماری‌های ایجادکننده‌ی جوش و آکنه میتوان به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک اشاره کرده که در بانوان شایع بوده و باعث ایجاد نوسانات هورمونی می‌شود.

ژنتیک:

بررسی سابقه ژنتیکی افراد در پی بردن به علت ایجاد آکنه و درمان آن راه موثری به شمار می‌رود. تولید چربی پوست، ساختار پوست، پاسخ‌های التهابی، تنظیم هورمونی و… از حمله عواملی هستند که تحت تاثیر ژن‌های فرد قرار می‌گیرند.

عفونت‌های باکتریایی:

پوست به عنوان یکی از سدهای دفاعی بدن در معرض تماس با بسیاری از باکتری‌ها و سایر میکروارگانیسم‌ها می‌باشد. همچنین گونه‎هایی از باکتری در پوست سازش پیدا کرده و به عنوان بخشی از فلور نرمال به شمار می‌روند. از این رو می‌توان یکی از علل مهم جوش و آکنه را عفونت‌های باکتریایی دانست که Cutibacterium acnes نیز نامیده می‌شود. این باکتری‌های با قرارگیری در منافذ پوست و رشد در این محل‌ها باعث انسداد این مجاری می‌شوند. همچنین با تولید آنزیم‌هایی در سطح پوست، التهاب را به دنبال دارند. حضور باکتری به عنوان یک عامل بیگانه در سطح پوست باعث پاسخ ایمنی شده که به نحوی باعث تشدید التهاب می‌گردد.

عوامل محیطی و سبک زندگی:

داشتن رژیم غذاییِ حاویِ مقادیر بالایی از قند و چربی ارتباط موثری با تشدید آکنه در پوست دارد. همچنین رابطه‌ی بین استرس و افزایش سطح کورتیزول با ایجاد جوش و آکنه به اثبات رسیده است. برخی از داروها مثل کورتیکواستروئیدها و تستسترون‌ها نیز در ایجاد آکنه موثر اند. اخیرا اطلاعاتی درباره‌ی رطوبت محیطی و آلودگی هوا در ایجاد آکنه در دسترس است.

درمان‌های خانگی جوش و آکنه

• کمپرس گرم: این فرایند به باز شدن منافذ مسدود شده و خروج تجمعات از محل کمک کرده و باعث تسریع روند بهبودی می‌گردد. برای این کار می‌توانید یک پارچه یا حوله‌ی تمیز را در آب گرم قرار داده و بعد از فشردن و خروج آب اضافی آن را به مدت 10 تا 15 دقیقه در محل قرار دهید. این کار را چند بار تکرار کنید.
• کمپرس سرد: هدف از قرار دادن کمپرس سرد، کاهش علائم التهاب، تسکین درد، رفع سرخی محل و کاهش تورم می‌باشد. برای انجام این کار چند تکه یخ را در کیسه‌ی فریزر قرار داده و آن را در حوله تمیز بپیچانید. سپس آن را به مدت 5 تا 10 دقیقه در محل جوش یا آکنه قرار دهید. پیشنهاد می‌شود برای جلوگیری از آسیب به پوست، مدتی بین دفعات تکرار فاصله بیاندازید.
• ژل آلوئه‌ورا: ژل گیاه آلوئه‌ورا به دلیل داشتن انواعی از مواد ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدان، ضدباکتری و… باعث بهبود جوش و آکنه و تسریع درمان می‌شود. همچنین به دلیل آبرسانی به بود و داشتن انواعی از ویتامین‌ها باعث طراوت و تازگی پوست می‌شود و شاید بتوان آن را قاتل جوش صورت اطلاق کرد.
• عسل و دارچین: این دو ترکیب به عنوان دو ماده‌ی طبیعی با خواص ضدمیکروبی شناخته شده و برای بهبود جوش و آکنه به کار می‌روند. برای استفاده از این ترکیبات، دو قاشق عسل و یک قاشق دارچین را مخلوط کرده و ماسک ایجاد شده را به 5 الی 10 دقیقه روی صورت قرار دهید.
• آب لیمو: خاصیت اسیدی آب لیمو می‌توان باعث کاهش التهاب و قرمزی و نیز از بین بردن باکتری‌ Cutibacterium acnes شود. برای استفاده از این ماده، پنبه را به مقداری آب لیمو رقیق شده آغشته کرده و در محل قرار دهید.
• استفاده از خمیر دندان: استفاده از خمیر دندان برای رفع جوش و آکنه نیز به عنوان یکی از روش‌های متداول برای درمان جوش به شمار رفته و در سطح عموم جامعه خیلی رایج است.

داروها و سایر روش‌های درمان جوش و آکنه

• آنتی بیوتیک‌های خوراکی: مصرف آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی مثل تتراسایکلین، داکسی‌سایکلین، آزیترومایسین و… در موارد متوسط تا شدید و زیر نظر پزشک توصیه می‌شود. این ترکیبات اثر سیستمیک در کل بدن داشته و در موارد خفیف توصیه نمی‌شوند.
• رتینوئید (Retinoids): این داروها از حاوی ترکیبات مشتق شده از ویتامین A بوده و به صورت موضعی به مصرف می‌رسند. این ویتامین به دلیل خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی‌ای که دارد باعث ارتقاء سلامت پوست می‌شود. همچنین با جلوگیری و خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد از سرطان و پیری پوست جلوگیری می‌کنند.
• پماد موپیروسین: موپیروسین به عنوان یک آنتی‌بیوتیک موضعی باعث کاهش رشد باکتری در محل التهاب و رفع جوش و آکنه می‌شود. همچنین از این ترکیب در درمان عفونت‌های پوستی مثل زخم زرد و… استفاده می‌شود.
• ایزوترتینوئین (Isotretinoin): این ترکیب به عنوان یکی از داروهای ضدآکنه‌ی قوی در درمان موارد حاد و شدید ضایعات پوستی که به سایر درمان‌ها پاسخ نداده‌اند به کار می‎رود. این دارو به دلیل عوارض جانبی زیاد معمولا به صورت دوره‌ای کوتاه استفاده می‌شود.
• لایه‌برداری شیمیایی: این روش شامل استفاده از یک محلول شیمیایی بر روی پوست برای برداشتن لایه‌های بالایی است که باعث رشد پوست جدید می شود.
• لیزر: در این روش باکتری‎های پوست که باعث شکل‌گیری آکنه می‌شوند هدف قرار گرفته و از بین برده می‌شوند.
• تزریق کورتیکواستروئید: این روش در موارد به شدت حاد و دردناکِ کیست و نودول و زیر نظر درماتولوژیست انجام می‌گیرد.

کنترل رژیم غذایی نیز به عنوان یکی از فاکتورهای مهم در درمان جوش و آکنه به شمار می‌رود. پرهیز از مصرف غذاهای چرپ با قند بالا و نیز مصرف مقادیر کافی از آب و هیدراته نگه داشتن بدن نیز تاثیر بسزایی در سلامت پوست دارد. همچنین برای اطلاع و آگاهی بیشتر از دیگر روش‌های درمانی توصیه می‌شود به متخصص مربوطه مراجعه کنید.