بهترین زمان مصرف قرص آهن (آشنایی با آهن، فقدان آهن و کم خونی)
آهن چیست؟
آهن از مهمترین مواد معدنی مورد نیاز بدن برای فعالیت صحیح و رشد و نمو است. این ماده در طیف وسیعی از عملکردهای طبیعی بدن نقش دارد که از حیاتیترین آنها میتوان به خونسازی و تشکیل هموگلوبین اشاره کرد.
هموگلوبین پروتئینی است که در مغز استخوان ساخته شده و در گلبولهای قرمز خون ذخيره میشود، این پروتئین اکسیژن را از ریهها به سراسر بدن منتقل کرده و کربن دی اکسید تجمع یافته در بافتها را به عنوان یک ماده سمی، آماده دفع میکند.
از آنجایی که بدن انسان به طور طبیعی قادر به تولید آهن نیست، نیاز ما به این ماده معدنی ضروری باید از طریق رژیم غذایی و یا مصرف مکملهای آهن تامین شود.
اگر آهن نباشد علاوه بر ابتلا به کم خونی، ماهیچهها و مفاصل ما به درستی کار نمیکنند، تعادل هورمونهای بدن به هم میریزد، عملکرد سیستم عصبی و ایمنی مختل میشود و بدن ما از انجام پایهایترین اعمال مثل تقسیم سلولی، رشد و ترمیم باز میماند که میتواند تهدیدکننده زندگی و خاتم حیات باشد.
مقدار آهن مورد نیاز روزانه برای افراد سالم چقدر است؟
به منظور عملکرد صحیح آهن در بدن، مقادیر کافی از این ماده معدنی باید توسط رژیم غذایی مناسب یا مصرف انواع مکمل آهن تامین شوند؛ عواملی مانند جنسیت، سن، رژیم دارویی و بیماریهای زمینهای میتوانند نیاز روزانه به این ماده مغذی را دچار تغییر کنند.
نیاز روزانه بدن به آهن با توجه به سن و جنسیت
- نوزادان و کودکان تا قبل از 13 سالگی (بلوغ): نیاز روزانه به آهن در کودکان دختر و پسر از بدو تولد تا پیش از بلوغ، در سنین مختلف، با هم برابر است.
نوزادان سالم تا قبل از 6 ماهگی به دلیل تولد با یک ذخیره آهن که در دوران جنینی از خون مادر شکل گرفته است، کمترین نیاز روزانه به آهن (حدود 0.27 میلیگرم) را داشته که کل این مقدار به صورت طبیعی از شیر مادر یا توسط شیر خشک قابل تامین است (در مورد نوزادان نارس یا کم وزن، ميزان نیاز روزانه به آهن متغیر بوده و بهتر است با پزشک یا متخصص مربوطه مشورت به عمل آید).
شیرخواران 7 تا 12 ماهه با توجه به رشد سریع مغز و سیستم عصبی خود، به 11 میلیگرم آهن در روز نیاز دارند.
در کودکان 1 تا 3 ساله نیاز روزانه به آهن 7 میلیگرم؛ از 4 تا 8 سالگی 10 میلیگرم و کودکان 9 تا 13 ساله نیز به حدود 8 میلیگرم آهن در روز نیاز دارند (مقادیر مذکور مربوط به کودکان نابالغ و سالم است). - نوجوانان (از 14 تا 18 سالگی): پسران در این سن به حدود 11 میلیگرم آهن در روز نیاز دارند. این مقدار در دختران به دلیل رسیدن به بلوغ و وقوع عادات ماهانه بیشتر و حدود 15 میلیگرم است.
- مردان بالغ (پس از 19 سالگی): تا پیش از رسیدن به 19 سالگی رشد مغز و عموم اندامها کند شده و پس از آن نیاز روزانه اکثر مردان سالم به آهن تا آخر عمر در حدود 8 میلیگرم در روز ثابت خواهد بود.
- زنان بالغ (پس از 19 سالگی): زنان بالغ به دلیل قاعدگی، از 19 تا 50 سالگی به مقدار بیشتری آهن (18 میلیگرم در روز) نیاز خواهند داشت؛ در صورت قاعدگی سنگین (از دست دادن مقادیر بالای خون طی عادت ماهانه) و یا ورزش مداوم این مقدار بیشتر نیز خواهد شد و نیاز به مصرف قرص آهن افزایش مییابد.
با فرا رسیدن یائسگی نیاز روزانه بانوان بالای 50 سال به آهن کمتر شده و میتواند به 8 میلیگرم در روز برسد (خانمهایی که بعد از 50 سالگی همچنان پریود میشوند ممکن است به مقدار آهن یکسانی با زنان 19 تا 50 ساله نیاز داشته باشند).
بهترین منابع آهن کدامند؟
منابع غذایی سرشار از آهن عبارتند از:
- گوشت قرمز و گوشت سفید (جگر، گوشت گاو، گوشت گوسفند، مرغ، بوقلمون و…)
- غذاهای دریایی (ماهی تن، میگو، صدف، گوش ماهی و…)
- سبزیجات با برگ سبز تیره (اسفناج، کلم بروکلی و…)
- حبوبات (لوبیا، عدس، نخود، ماش و…)
- غلات صبحانه غنی شده و انواع نان
- میوه تازه و خشک (توتفرنگی، هندوانه، خرما، انجیر، زردآلو و…)
- دیگر منابع سرشار (شکلات تلخ، توفو، فرآوردههای گوجه فرنگی (رب گوجه فرنگی، سس کچاپ و…)، شربت ذرت، شیره نیشکر)
علاوه بر مواد غذایی آهن دار، طیف وسیعی از مکملهای غذایی حاوی صرفا آهن یا فرموله شده با سایر مواد معدنی و ویتامینها نیز برای تامین نیاز بدن در دسترساند.
کمبود آهن چه علائمی دارد؟
فقر آهن در ابتدا نشانهای ندارد و به تدریج با کمتر شدن آهن موجود در بدن نشانهها ظاهر میشوند؛ در نهایت به مرحلهای میرسیم که بدن دچار کم خونی فقر آهن شده و علائم آن کاملا آشکارند.
کمبود آهن با تحلیل ذخایر آهن موجود در کبد، مغز استخوان و طحال شروع میشود؛ در این استیج از فقدان آهن، ممکن است علائمی پدیدار نشود اما آزمایشهای مربوط به کمبود آهن مثل سطح فریتین خون، میتوانند کاهش سطوح این ماده معدنی در بدن را نشان دهند (فریتین پروتئین ذخیرهای آهن در سلولهاست).
در استیج دوم از کمبود آهن که به “فقدان آهن بدون کم خونی” معروف است، با کاهش بیشتر ذخایر آهن، بدن میتواند در ساخت هموگلوبین دچار مشکل شود و علائم ابتدایی فقر آهن (خستگی، ضعف و…) شروع به پدیدار شدن کنند. در این مرحله هنوز کم خونی مشاهده نمیشود و سطح هموگلوبین نرمال است.
کاهش سطوح آهن بدن میتواند تا آنجایی ادامه پیدا کند که میزان هموگلوبین خون پایین آمده و به مرحله “کم خونی ناشی از فقر آهن” برسیم؛ در این استیج علائم شدیدتر و شایعتر فقدان آهن بروز میکنند.
علائم فقر آهن و کم خونی چیست؟
علائم شایعتر عبارتند از:
- رنگ پریدگی (Pallor)
- خستگی، بیحالی و کمبود انرژی (Fatigue)
- تنگی نفس و مشکلات تنفسی
- سبکی سر و سرگیجه
- سرد بودن دست، پا و نوک انگشتان به دلیل گردش خون نامناسبِ ناشی از کاهش سطح هموگلوبین
- قاشقی شدن و شکنندگی ناخنها
- سردردهای مکرر ناشی از کاهش اکسیژنرسانی به مغز
علائم با شیوع کمتر:
- تپش قلب قابل توجه (Heart palpitations)
- هرزهخواری یا اختلال پیکا (pica) که فرد در آن تمایل به خوردن مواد غیرغذایی و حاوی مواد معدنی مثل سنگ و خاک را داشته یا به جویدن یخ علاقه دارد.
- تغییر در احساس مزهها و اختلال حس چشایی
- احساس خارش در بدن
- ریزش مو
- مشکل در بلع غذا
- شنیدن صداهایی از درون بدن
علائم شدیدتر و عوارض فقر آهن:
- زخم شدن زبان یا نرم شدن بیش از حد آن
- تضعیف سیستم ایمنی و کاهش مقاومت بدن به عفونتها
- سندروم پای بی قرار (Restless legs syndrome)
- درد قفسه سینه ناشی از کمبود اکسیژن رسانی به قلب
- اختلالات شناختی (نداشتن تمرکز، مشکلات مربوط به حافظه و فراموشی و…)
- بزرگ شدن کبد و طحال
علائم کمبود آهن و کم خونی ناشی از فقر آهن بر اساس مقالهای در وبسایت معتبر PubMed:
“In mild to moderate iron deficiency anemia, poor appetite, fatigability, lassitude, lethargy, exercise intolerance, irritability, and dizziness may be seen. In severe iron deficiency anemia, tachycardia, shortness of breath, diaphoresis, and poor capillary refilling may occur. When present in early childhood, especially if severe and prolonged, iron deficiency anemia can result in neurodevelopmental and cognitive deficits, which may not always be fully reversible even with the correction of iron deficiency anemia.”
علل شایع کمبود آهن و کم خونی کدامند؟
فقر آهن میتواند دلایل گوناگون با ریشههای متنوع داشته باشد، ریشه برخی از این علل عبارتند از:
- رژیم غذایی نامناسب (مصرف کمِ غذاهای سرشار از آهن یا محدودیتهای رژیم غذایی فعلی مثلا در مورد تبعیت از رژیم گیاهخواری)
- افزایش نیاز بدن به آهن (در حاملگی، دوره شیردهی به نوزاد و قاعدگیهای شدید یا قرار داشتن در سنین رشد (شیرخواران و کودکان))
- از دست دادن خون (خونریزیهای گوارشی مثل سرطانها و هموروئید، منوراژی (Menorrhagia)، اهدای خون مکرر و آسیب یا عمل جراحی)
- اختلالات گوارشی و سوء جذب (سلیاک، التهاب روده (IBD)، عمل بای پس معده و…)
- وضعیت پزشکی یا بیماری مزمن (بیماری مزمن کلیوی (CKD) و دیالیز مکرر، سرطانها و بیماری مزمن کبد)
- داروها و رژیم درمانی خاص (مصرف داروهای ضد اسید و مهارکنندههای پمپ پروتون (PPI))
انواع قرص آهن و مکملهای مربوطه کدامند؟
در بازار دارویی ایران انواع مختلفی از مکملهای آهن به شکل قرص، شربت یا قطره آهن، کپسول و قرص جوشان آهن موجود است. هر کدام از این اَشکال دارویی میتوانند دارای فرمولاسیون مخصوص به خود باشند که خواص دارو نظیر جذب، اثر درمانی، مدت زمان اثر و عوارض جانبی را تحت تاثیر قرار میدهد.
انواع فرمولاسیون مکملهای آهن در دسترس
نمکهای فروس
- فروس سولفات (مثل کپسول ففول که در بین عموم مردم با نام قرص آهن فیفول/ففول شناخته میشود)
- فروس گلوکونات
- فروس فومارات
- فروس آسپارتات
- فروس سیترات
ترکیبات گلیسینات
- فروس بیس گلیسینات (مثل کپسول فرودین که در بین عموم مردم با نام قرص آهن فرودین شناخته میشود)
- فروس گلایسین سولفات (مثل کپسول فروفورت که در بین عموم مردم با نام قرص آهن فروفورت شناخته میشود)
کمپلکسهای آهن
- آهن همراه با اسکوربیک اسید یا ویتامین C (کپسول سیدرال فورت فارمانوترا که در بین عموم مردم با نام قرص آهن سیدرال فورت شناخته میشود تقریبا فرمولاسیونی به این شکل دارد)
- کمپلکس آهن پلی ساکارید
محلول و شربت آهن
- شربت فروس سولفات
اشکال Extended-release
- کپسول یا قرص با روکش انتریک (Enteric-coated)
کلاتها (Chelated forms)
بهترین زمان مصرف قرص آهن چه زمانی است؟
در این بخش به بررسی بایدها و نبایدهای مصرف قرص آهن خواهیم پرداخت اما پیش از آن به این نکته توجه کنید که اَشکال دارویی و فرمولاسیونهای مختلف مکملهای آهن میتوانند چگونگی و نحوه مصرف آنها را دچار تغییر کنند.
اگر مکمل آهن توسط پزشک تجویز شده است در وهله اول طبق گفته او مصرف کنید و اگر مستقیما از داروخانه خریداری کردهاید با توجه به دستور دکتر داروساز یا اطلاعات روی جعبه مکمل، اقدام به مصرف نمایید.
نکات کلی مصرف مکملهای آهن
- به منظور جذب بهتر پیشنهاد میشود قرص آهن را با معده خالی مصرف کنید؛ یعنی حدود 1 ساعت قبل از وعده غذایی یا دو ساعت بعد از آن. (در صورت بروز ناراحتیهای گوارشی و عدم دریافت مناسب، مصرف مکمل آهن همراه غذا یا بلافاصله بعد از آن نیز بلامانع است)
- بهترین زمان مصرف قرص آهن صبح است زیرا بدن تمام طول روز برای جذب مناسب آن فرصت دارد.
- به دوز مصرفی بهینه خود توجه کنید؛ افراد مختلف بسته به میزان نیازمندی به آهن و وضعیت پزشکی خاص میتوانند به 30 تا 200 میلیگرم آهن المنتال در روز نیاز داشته باشند (برای آگاهی بیشتر در این زمینه با پزشک متخصص و یا داروساز مشورت نمایید).
- برای جذب بهتر، همراه قرص آهن آب زیادی بنوشید یا آن را با مواد غذایی سرشار از ویتامین C مثل گوجه، مرکبات، فلفل دلمهای، آب پرتقال، آب گریپ فروت و یا حتی مکمل ویتامین ث مصرف نمایید.
- مصرف همزمان قرص آهن و مواد غذایی سرشار از کلسیم مثل لبنیات، مواد حاوی تانن (Tannin) و پلیفنلها (Polyphenols) مثل چای و قهوه، منابع سرشار از فیبرهای نامحلول (مثل غلات، سبوس برنج، سبزیجات خام و میوهها) و همچنین داروهای ضد اسید میتواند سبب کاهش جذب آهن شده و از کارایی قرص آهن بکاهد (در صورت نیاز به مصرف موارد مذکور، به منظور عدم تداخل با مکمل آهن، چند ساعت قبل یا بعد آهن مصرف شوند).
خواص قرص آهن چیست؟
- تامین بخشی از آهن مورد نیاز روزانه
- درمان کم خونی ناشی از کمبود آهن
- درمان ریزش مو ناشی از فقر آهن
- بهبود عملکرد ورزشی
- جلوگیری از کم خونی در زمان پریودی یا در مورد کودکان و گیاهخواران
- جبران فقر آهن زنان باردار و شیرده
عوارض قرص آهن و راهکارهای مقابله با آنها
– مشکلات گوارشی نظیر یبوست، تهوع، استفراغ و ناراحتیهای گوارشی
راهکار: کاهش دوز مصرفی یا شروع مصرف با دوز پایین برای جلوگیری، افزایش فیبر رژیم غذایی، نوشیدن بیشتر مایعات و مصرف قرص آهن همراه با غذا.
– تغییر رنگ مدفوع و تیرهتر شدن آن که معمولا اثر سو ندارد، با قطع مصرف از بین میرود و نیاز به اقدامی علیه آن نیست.
– احساس طعم فلزی در دهان
راهکار: مصرف برند متفاوتی از قرص آهن (با فرمولاسیون متفاوت) یا مصرف مواد اسیدی مثل مركبات همزمان با مکمل.
– واکنشهای آلرژیک مثل خارش یا تورم
راهکار: توقف مصرف یا مشاوره با پزشک و داروساز.
توجه شود که برخی راهکارهای پیشنهاد شده میتوانند جذب آهن را کاهش دهند ولی با توجه به تاثیر آنها در کاهش عوارض، کاربردی خواهند بود.
